Voor veel mensen verloopt een gewone dag zonder al te veel nadenken. Je staat op, neemt een douche, eet iets, doet boodschappen of spreekt met iemand af voor een kop koffie. De dag vliegt voorbij en voor je het weet is het alweer avond. Morgen zien we wel weer.
Maar dat vanzelfsprekende is niet voor iedereen zo vanzelfsprekend. Soms kost het al moeite om uit mijn bed te komen en aan de dag te beginnen. Niet omdat ik lui ben of geen zin heb, maar omdat mijn hoofd niet meteen meewerkt. Ik moet mezelf als het ware op gang trekken. En dan moet de dag nog beginnen.
Neem nu een bezoek aan de supermarkt. Voor de ene is dat een klusje van een kwartier. Voor iemand die mentaal kwetsbaar is, kan het een hele onderneming worden. De drukte, het lawaai, de mensen die langs alle kanten passeren en de gedachten die ondertussen door je hoofd spoken. Het lijkt allemaal zo banaal, maar tegen de tijd dat ik weer thuis ben, kan mijn energievoorraad al behoorlijk in het rood staan.
Wie mentaal kwetsbaar is, draagt soms een rugzak mee waarvan het gewicht moeilijk uit te leggen valt aan iemand die er zelf nooit mee te maken heeft gehad. Aan de buitenkant is er misschien weinig te merken. Je ziet er verzorgd uit, maakt een grapje en voert een normaal gesprek. Misschien heb je zelfs een bijzonder fijne dag. Toch wil dat niet zeggen dat alles vanzelf gaat.
Ik merk dat ik soms bewuster moet nadenken over dingen waar anderen nauwelijks bij stilstaan. Wat moet er vandaag gebeuren? Heb ik daar voldoende energie voor? Kan ik nog iets extra aan, of wordt het dan te veel? En als ik ergens naartoe ga, hoeveel prikkels krijg ik daar te verwerken?
Daar komt nog bij dat je je gedachten niet altijd onder controle hebt. Oude herinneringen kunnen plots weer opduiken, onzekerheden steken de kop op en voor je het weet ben je alweer aan het piekeren over iets wat morgen misschien helemaal anders uitdraait. Je kunt jezelf honderd keer voorhouden dat je in het hier en nu moet leven. Dat betekent nog niet dat je hoofd braaf luistert.
Het vervelende is dat niemand die inspanning ziet. Niemand weet hoeveel twijfel er voorafging aan dat telefoontje of hoeveel moeite het kostte om toch maar die deur achter je dicht te trekken. Als ik uiteindelijk ergens aankom en gewoon mee aan tafel schuift, lijkt er niets aan de hand.
Misschien is dat een van de lastigste kanten van mentale kwetsbaarheid: soms moet je bijzonder hard werken om er gewoon uit te zien. Het is verleidelijk om naar anderen te kijken. Ik zie mensen werken, sporten, afspreken met vrienden en allerlei plannen maken. Ze lijken hun leven behoorlijk op de rails te hebben. En daar zit ik dan, tevreden omdat ik de boodschappen heb gedaan en de dag zonder al te veel problemen ben doorgekomen.
Voor je het weet, begin je jezelf vragen te stellen. Waarom lukt het mij niet zoals bij hen? Stel ik me aan? Ben ik te gevoelig? Zou ik niet gewoon wat meer mijn best moeten doen? Ben ik dan echt zo abnormaal? Ik weet niet of ik mezelf ooit geholpen hebben met dat soort vragen. Toch blijven ze terugkomen.
Het vreemde is dat ik meestal wel begrijp dat ik mijn grenzen moeten respecteren. Tot ik dat daadwerkelijk doe. Dan voel ik me schuldig omdat ik een afspraak afzeg, een dag thuis blijf of ergens geen energie voor heb. Rust nemen zou goed voor me zijn, maar ondertussen knaagt het gevoel dat ik mijn tijd beter hadden kunnen gebruiken. Alsof ik me moet verantwoorden omdat ik niet altijd meekan. Maar aan wie eigenlijk? En waarom zou ik voortdurend moeten bewijzen dat ik genoeg doe om mijn plaats in deze wereld te verdienen?
Ik vind dat gemakkelijker gezegd dan gedaan. Je kunt met je verstand best begrijpen dat je niet voortdurend hoeft te presteren en toch het gevoel hebben dat je tekortschiet. Dat verandert niet zomaar omdat je jezelf eens streng toespreekt. Wat je niet ziet, bestaat daarom nog wel.
Voor alle duidelijkheid, ik beweer niet dat iemand met psychische moeilijkheden nergens meer toe in staat is of dat iedere tegenslag daarmee verklaard kan worden. Iedereen heeft verantwoordelijkheden en het leven vraagt nu eenmaal inspanningen. Dat geldt voor ons allemaal. Maar er is wel een verschil tussen iets lastig vinden en dagelijks extra energie moeten steken in dingen die voor een ander bijna vanzelf gaan. Dat verschil zie je niet altijd aan iemand. En daar loopt het soms mis.
Iemand die zich terugtrekt, krijgt al eens te horen dat hij ongeïnteresseerd is. Wie een afspraak afzegt, wordt misschien als onbetrouwbaar beschouwd. En wie weinig initiatief neemt, krijgt al snel het etiket lui opgeplakt. Misschien is daar een goede reden voor. We kunnen niet weten wat er bij iedereen speelt en ook mensen die het moeilijk hebben, kunnen anderen teleurstellen. Begrip betekent niet dat alles zomaar goedgepraat moet worden.
Maar we zouden misschien iets minder snel conclusies mogen trekken.
We zien wat iemand doet, niet noodzakelijk wat eraan voorafgaat. We weten niet hoeveel energie het heeft gekost om die afspraak te maken, laat staan om ze na een moeilijke nacht ook daadwerkelijk na te komen. Een beetje meer nieuwsgierigheid en wat minder snelle oordelen zouden al een verschil kunnen maken.
Er is nog iets wat ik kwijt wil. Ik heb het niet zo begrepen op verhalen waarin iedere tegenslag uiteindelijk een prachtige levensles blijkt te zijn. Soms leer je inderdaad iets uit moeilijke ervaringen. Je leert jezelf beter kennen, ontdekt waar je grenzen liggen of merkt dat je meer aankunt dan je dacht. En dat maakt dan de dag wat draaglijker. Maar soms ben ik gewoon moe. Soms ben ik het beu om alweer rekening te moeten houden met mijn kwetsbaarheid. En soms heb ik helemaal geen zin om van wat me overkomt iets positiefs te maken. Dan wil ik gewoon eens een dag waarop ik nergens bij hoeft stil te staan. Een dag waarop ik niet voortdurend moet afwegen wat wel en niet haalbaar is. Zonder dat stemmetje in mijn hoofd dat me eraan herinnert dat ik het wat rustiger moet aanpakken.
Ik probeer wel oog te houden voor de dingen die het leven aangenaam maken. Een goed gesprek met een vriend, een wandeling in de natuur, een onverwachte glimlach van iemand die je helemaal niet kent en zelfs de kleine stadsmus die op de bank over mij komt zitten. Dat zijn momenten die ertoe doen. Ze kunnen een moeilijke dag wat lichter maken en soms blijf je er langer aan terugdenken dan je had verwacht.
Maar ik hoef mezelf niet wijs te maken dat daarmee alle problemen verdwenen zijn. Een fijne namiddag betekent niet dat de volgende ochtend alles weer vanzelf zal gaan. En een glimlach is geen bewijs dat het goed met je gaat. Soms is een mooie wandeling gewoon een mooie wandeling. Daar hoeft geen diepere betekenis achter te zitten. Het mag gewoon fijn zijn, zonder dat het iets moet oplossen.
Ik schrijf dit zeker niet om medelijden op te wekken. Daar heb ik weinig behoefte aan. Wel vermoed ik dat er heel wat mensen zijn die dagelijks meer energie verbruiken dan hun omgeving beseft. Mensen die, net als ik, hun best doen om afspraken na te komen, het huishouden draaiende te houden, contact te blijven houden met anderen en er te zijn voor de kids. Die misschien na een bezoek aan vrienden thuis in de zetel ploffen omdat ze even helemaal op zijn. Terwijl iedereen die avond waarschijnlijk denkt dat ze een doodgewone dag achter de rug hebben.
Misschien herken je dat wel. Misschien moet jij jezelf ook geregeld over een drempel helpen die voor anderen nauwelijks lijkt te bestaan. Dan ga ik je niet vertellen dat je sterk moet zijn, dat je positief moet blijven of dat alles uiteindelijk wel goed komt. Dat soort goedbedoelde boodschappen heb ik ondertussen vaak genoeg gehoord. Soms helpen ze, soms helemaal niet.
Wat ik wel wil zeggen, is dat je niet eerst volledig uitgeput hoeft te raken voordat je jezelf wat rust gunt. Je hoeft ook niet te wachten tot iemand anders begrijpt hoeveel moeite iets je kost voordat je je eigen grenzen serieus mag nemen. En voor wie iemand kent die het mentaal moeilijk heeft: kijk eens wat verder dan wat je op het eerste gezicht ziet. Vraag hoe het gaat, maar probeer ook echt naar het antwoord te luisteren. Trek niet meteen conclusies als iemand een afspraak afzegt of zich een tijdje terugtrekt. Je hoeft niet precies te begrijpen wat er in iemand omgaat om toch wat begrip te tonen.
We kunnen niet van iedereen verwachten dat hij zich voortdurend uitlegt. En we hoeven evenmin te doen alsof we altijd weten wat een ander nodig heeft. Soms begint begrip bij de bereidheid om niet meteen te oordelen maar bijvoorbeeld gewoon al eens echt te luisteren. Want achter een doodgewone dag kan een hele strijd schuilgaan. Een strijd die niemand ziet en die je niet noodzakelijk iedere dag wint.
Plaats een reactie